Χαρακτηριστικά της σκέψης των νηπίων
Το νήπιο, συγκρινόμενο με το βρέφος, παρουσιάζει καταφανή νοητική υπεροχή. Έχει ξεπεράσει την ηλικία της πραξιακής αναπαράστασης και προσαρμογής. Αρχίζει να εισέρχεται στην περίοδο της συμβολικής-παραστατικής λειτουργίας και της λογικής διανόησης που αποτελεί γνώρισμα αποκλειστικό της ανθρώπινης νοημοσύνης. Συγκρινόμενο όμως το νήπιο με παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας και με τον ώριμο ενήλικο, παρουσιάζει πλείστες και σημαντικές νοητικές ατέλειες, οι κυριότερες από τις οποίες είναι:
Α) Το νήπιο χρησιμοποιεί προέννοιες:
Προέννοιες (preconcepts): είναι οι πρώτες αφελείς σημασίες που αποδίδει το παιδί στις λέξεις που χρησιμοποιεί. Οι ατελείς αυτές σημασίες είναι συνήθως συγκεκριμένοι, μονομερείς αντιληπτικοί σχηματισμοί και αυθαίρετες γενικεύσεις.
Π.χ.: το νήπιο μπορεί, βασιζόμενο σε προσωπικές, τυχαίες, μονομερείς συμπτώσεις, να αποκαλέσει, γενικευτικώς, "Ασπρούλη" - το όνομα του μικρού σκύλου που έχουν στο σπίτι τους - κάθε άλλο σκύλο, ακόμη και κάθε άλλο μικρόσωμο ζώο (γάτα, κουνέλι). Ή να ονομάσει "Μιχάλη" - το όνομα του ταχυδρομικού διανομέα του χωριού - κάθε άτομο που φοράει πηλίκιο (αξιωματικό, εισπράκτορα, κ.α.)
Η προεννοιολογική αδυναμία της προσχολικής περιόδου οφείλεται στο γεγονός ότι το νήπιο δεν έχει ακόμη συνειδητοποιήσει ότι τα αντικείμενα ανήκουν σε κατηγορίες και ότι κάθε κατηγορία έχει μέλη. Δεν έχει οργανώσει ακόμη στη σκέψη του τα αντικείμενα σε ομάδες που διαφέρουν μεταξύ τους και δεν έχει συνειδητοποιήσει ακόμη ότι τα αντικείμενα που ανήκουν στην ίδια ομάδα, παράλληλα με τα κοινά χαρακτηριστικά, έχουν και διαφορετικά χαρακτηριστικά που τα κάνουν ξεχωριστές ατομικές περιπτώσεις.
Ο Piaget αναφέρει χαρακτηριστικά το παράδειγμα του παιδιού που δεν μπορεί να διακρίνει κατά πόσο οι σαλίγκαροι που συναντά στον περίπατό του μέσα στο δάσος είναι ένας που επανεμφανίζεται ή είναι διαφορετικός σαλίγκαρος κάθε φορά. Έτσι, το παιδί ομιλεί αδιακρίτως για "τον" σαλίγκαρο ή "τους" σαλίγκαρους, χωρίς σαφή αντίληψη του ενικού ή του πληθυντικού αριθμού.
Οι προέννοιες του νηπίου είναι σύμβολα που δεν είναι ούτε γενικά ούτε ειδικά. Στην έλλειψη αυτή επαρκώς οργανωμένων λογικών κατηγοριών οφείλεται η ασυνέπεια που παρουσιάζει η σκέψη του νηπίου. Παράλαβε το παράδειγμα: "αυτοί είναι κεφτέδες. Δεν είναι μπριζόλες, είναι κρέας".
Η έλλειψη συστήματος λογικών κατηγοριών είναι εμφανής επίσης στις λύσεις που δίνει το νήπιο σε προβλήματα κατηγοριοποίησης. Για παράδειγμα αναφέρουμε μια έρευνα του Piaget και της συνεργάτιδάς του Inhelder. Στην έρευνα αυτή δόθηκαν σε νήπια διάφορα αντικείμενα - μικρά πλαστικά ομοιώματα διαφόρων ζώων, μικρά ομοιώματα ανθρώπων, απομιμήσεις οικιακών συσκευών, γεωμετρικά σχήματα - και τους ζητήθηκε να τα βάλουν σε ομάδες. Σε κάθε ομάδα να βάλουν "όσα είναι όμοια". Οι ενήλικοι λύνουν ένα τέτοιο πρόβλημα ταξινόμησης, βάζοντας τα αντικείμενα σε ομάδες, με βάση κάποιο κοινό χαρακτηριστικό (π.χ. άνθρωποι, ζώα, τρίγωνα). Τα νήπια δεν μπορούν να κάνουν κατηγοριοποίηση, γιατί δεν έχουν ακόμα διαφοροποιήσει το "σύνολο" και τα "μέρη" του. συνήθως τα νήπια λύνουν το πρόβλημα με τα λεγόμενα μορφολογικά συναθροίσματα (figural collections). Τοποθετούν μία γυναίκα, μία γάτα και μερικά οικιακά σκεύη και τα αποκαλούν "κουζίνα". Ή τοποθετούν διάφορα τετράγωνα σε μία σειρά και τα αποκαλούν τσουφ - τσουφ (τραίνο). Οι ταξινομήσεις τους αποτελούν πραγματικές συγκεκριμένες ενότητες. Η ικανότητα για τον σχηματισμό λογικώς οργανωμένων κατηγοριών αναπτύσσεται βαθμιαία και κυρίως μετά το 5ο έτος της ηλικίας.
Το νήπιο έχει την τάση να αντιλαμβάνεται και να ερμηνεύει τα αντικειμενικά φαινόμενα με βάση αποκλειστικά και μόνο την προσωπική, τη δική του σκοπιά. Είναι ανίκανο να πάρει τη θέση - το ρόλο - άλλου προσώπου, να κατανοήσει την άποψη κάποιου άλλου, να θεωρήσει ότι η δική του άποψη είναι μία από πολλές άλλες πιθανές απόψεις. Δεν πρόκειται για εγωισμό, για υπερτροφία του Εγώ, αλλά για μια γνωστική αδυναμία του νηπίου, μια ασύνειδη τάση να μεταφράζει τα πάντα με βάση τα προσωπικά του βιώματα. Κέντρο του κόσμου για το νήπιο είναι ο εαυτός του.
Ο εγωκεντρικός χαρακτήρας της σκέψης του νηπίου είναι εμφανής π.χ. στο γεγονός ότι, ενώ το παιδί παραδέχεται ότι ο Γιώργος είναι αδελφός του, δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι και ο Γιώργος έχει αδερφό.
Ενήλικας: "Έχεις αδερφό;"
Παιδί: "Ναι, έχω αδερφό".
Ενήλικας: "Πώς τον λένε τον αδερφό σου;"
Παιδί: "Γιώργο".
Ενήλικας: "Ο Γιώργος έχει αδελφό;"
Παιδί: "Όχι, δεν έχει αδερφό. Εγώ έχω τον Γιώργο αδερφό".
Ή ενώ μπορεί να δείξει το δεξί του χέρι, δεν μπορεί να μας δείξει το δεξί χέρι του παιδιού που στέκεται απέναντί του.
Διακρίνουμε δύο είδη εγωκεντρισμού:
α) Τον άμεσο εγωκεντρισμό, που είναι η ανεξέλεγκτη υπαγωγή των αντικειμενικών φαινομένων στις προθέσεις και τις επιδιώξεις του παιδιού. Τυπικά παραδείγματα άμεσου εγωκεντρισμού είναι:
- "Τα σύννεφα έρχονται, γιατί θέλουν να παίξουν μαζί μου. Φεύγουν, γιατί κουράστηκαν".
- "Το φεγγάρι βγαίνει κάθε βράδυ στον ουρανό να με δει και να μου χαμογελάσει".
- "Τα σκαλιά είναι απαίσια, με χτύπησαν"
- "Έχει σκοτάδι τη νύχτα, για να κοιμάμαι".
β) Τον έμμεσο εγωκεντρισμό, που συνίσταται στην ερμηνεία των φαινομένων κατ' αναλογία προς τα προσωπικά βιώματα. Μορφές έμμεσου εγωκεντρισμού είναι ο ανιμισμός (εμψύχωση των αψύχων) και ο ανθρωπομορφισμός (απόδοση ανθρώπινων ιδιοτήτων στα άψυχα). Τυπικά παραδείγματα έμμεσου εγωκεντρισμού είναι:
- "Ο αέρας σπάει τα δέντρα, γιατί είναι θυμωμένος και κακός"
- "Η κούκλα πεινάει, πρέπει να την ταΐσω".
Ο εγωκεντρισμός με την πάροδο της ηλικίας και κάτω από την πίεση των κοινών κοινωνικών εμπειριών, υποχωρεί. Τη θέση της ανεξέλεγκτης υποκειμενικότητας και της μαγικής ερμηνείας του κόσμου θα πάρει ο αντικειμενικός ρεαλισμός. Η μετάβαση αυτή γίνεται βαθμιαία. Το νήπιο βρίσκεται ακόμη στην αρχή της διαδικασίας αυτής. Είναι πιο κοντά, θα λέγαμε, στο "φροϋδικό ασυνείδητο", παρά στο "κοινωνικοποιημένο Υπερεγώ".
Η σκέψη του νηπίου προσκολλάται κάθε φορά σε ένα μόνο χαρακτηριστικό του προβλήματος και αγνοεί άλλα σημαντικά. Η προσοχή του συγκεντρώνεται σε ένα μόνο στοιχείο, σε μία μόνο πλευρά του προβλήματος, και δεν συνυπολογίζει άλλες ουσιώδεις. Το χαρακτηριστικό το οποίο αιχμαλωτίζει την προσοχή το παιδιού είναι συνήθως ένα περίοπτο αντιληπτικό στοιχείο, που στιγμιαία κυριάρχησε στην αντίληψη του παιδιού. Η μονοσήμαντη αυτή αντιμετώπιση της πραγματικότητας οδηγεί, όπως είναι φυσικό, σε αντιφάσεις και ασυνέπειες.
Το νήπιο κατά την ορολογία του Piaget, δεν μπορεί να "αποκεντρωθεί" (decenter), να μην εστιάζει σε ένα μοναδικό στοιχείο, να συνυπολογίζει πολλές διαστάσεις συγχρόνως και να εξετάζει την αλληλεπίδρασή τους.
Συναφές προς το φαινόμενο της επικέντρωσης είναι και το ότι το νήπιο αντιλαμβάνεται τα συμβαίνοντα μόνο σε στατικές καταστάσεις, σε διαδοχικές σαφώς διαχωρισμένες καταστάσεις, και όχι σε αλληλένδετους μετασχηματισμούς. Δεν έχει την εσωτερική ευελιξία να βασίσει τη σκέψη του στις αλλαγές, αλλά μόνο στο αποτέλεσμα. Δεν μπορεί να συνδέει τις διαδοχικές φάσεις σε ένα όλο με συνοχή. Να συλλάβει ταυτόχρονα, σε μία εσωτερική επιτομή, μια πλήρη σειρά διαδοχικών συμβάντων. Τα βλέπει σαν κινηματογραφική ταινία σε βραδεία κίνηση που κάθε σκηνή εμφανίζεται ως ξεχωριστή φωτογραφία. Δεν μπορεί να αναπαραστήσει ένα σύνθετο γεγονός ή αντικείμενο, συσχετίζοντας τα μέρη του με το όλο. Άλλοτε συγκεντρώνει την προσοχή του σε επιμέρους στατικά στοιχεία και άλλοτε αντιμετωπίζει το γεγονός σαν ένα αδιαφοροποίητο σύνολο. Η γνωστική αυτή αδυναμία του νηπίου λέγεται συγκρητισμός.
Η έλλειψη συστήματος λογικών κατηγοριών είναι εμφανής επίσης στις λύσεις που δίνει το νήπιο σε προβλήματα κατηγοριοποίησης. Για παράδειγμα αναφέρουμε μια έρευνα του Piaget και της συνεργάτιδάς του Inhelder. Στην έρευνα αυτή δόθηκαν σε νήπια διάφορα αντικείμενα - μικρά πλαστικά ομοιώματα διαφόρων ζώων, μικρά ομοιώματα ανθρώπων, απομιμήσεις οικιακών συσκευών, γεωμετρικά σχήματα - και τους ζητήθηκε να τα βάλουν σε ομάδες. Σε κάθε ομάδα να βάλουν "όσα είναι όμοια". Οι ενήλικοι λύνουν ένα τέτοιο πρόβλημα ταξινόμησης, βάζοντας τα αντικείμενα σε ομάδες, με βάση κάποιο κοινό χαρακτηριστικό (π.χ. άνθρωποι, ζώα, τρίγωνα). Τα νήπια δεν μπορούν να κάνουν κατηγοριοποίηση, γιατί δεν έχουν ακόμα διαφοροποιήσει το "σύνολο" και τα "μέρη" του. συνήθως τα νήπια λύνουν το πρόβλημα με τα λεγόμενα μορφολογικά συναθροίσματα (figural collections). Τοποθετούν μία γυναίκα, μία γάτα και μερικά οικιακά σκεύη και τα αποκαλούν "κουζίνα". Ή τοποθετούν διάφορα τετράγωνα σε μία σειρά και τα αποκαλούν τσουφ - τσουφ (τραίνο). Οι ταξινομήσεις τους αποτελούν πραγματικές συγκεκριμένες ενότητες. Η ικανότητα για τον σχηματισμό λογικώς οργανωμένων κατηγοριών αναπτύσσεται βαθμιαία και κυρίως μετά το 5ο έτος της ηλικίας.
Β) Οι συλλογισμοί του νηπίου είναι μεταγωγικοί
Η σκέψη του νηπίου δεν είναι ούτε επαγωγική (από το μερικό προς το γενικό), ούτε παραγωγική (από το γενικό στο μερικό), αλλά μ ε τ α γ ω γ ι κ ή (από το μερικό προς το μερικό, χωρίς επαρκή λογικό σύνδεσμο). Ο μεταγωγικός συλλογισμός (transduction) είναι ατελής μορφή συλλογισμού με προέννοιες, αυθαίρετες κρίσεις κατ' αναλογία από προέννοια σε προέννοια. Ο συλλογισμός αυτός έχει την εξής μορφή: "Αν το Α είναι ίδιο με το Β ως προς ένα χαρακτηριστικό, τότε το Α πρέπει να είναι ίδιο με το Β ως προς όλα τα χαρακτηριστικά".
Προσθέτουμε μερικά παραδείγματα μεταγωγικού συλλογισμού:
- "Δεν κοιμήθηκα ακόμη, έτσι δεν είναι απόγευμα ακόμη",
- "Ο αέρας σταματάει, αν κόψουμε το δέντρο",
- "Το δέντρο είναι χαρούμενο, γιατί η γίδα γέννησε κατσικάκι",
- "Ο μπαμπάς ζεσταίνει νερό, θα ξυριστεί",
- "Μπαμπά! Κόψε αυτό το πεύκο. Κάνει τον αέρα. Όταν το κόψεις και πέσει κάτω, ο αέρας θα γίνει καλός και η μαμά μου θα με αφήσει να πάω έξω βόλτα".
Εμφανής είναι η τάση του νηπίου για φαινομενική ερμηνεία της αιτιότητας. Το παιδί πιστεύει ότι όσα συμβαίνουν συγχρόνως συνδέονται με αιτιώδη σχέση.
Οι αυθαίρετες γενικεύσεις τη μεταγωγικής σκέψης μειώνονται, καθώς το παιδί αναπτύσσει ένα σύστημα επαρκούς οργάνωσης και ταξινόμησης των αντικειμένων στη σκέψη του (5ο και 6ο έτος της ηλικίας).
Γ) Η σκέψη του είναι εγωκεντρική.
Το νήπιο έχει την τάση να αντιλαμβάνεται και να ερμηνεύει τα αντικειμενικά φαινόμενα με βάση αποκλειστικά και μόνο την προσωπική, τη δική του σκοπιά. Είναι ανίκανο να πάρει τη θέση - το ρόλο - άλλου προσώπου, να κατανοήσει την άποψη κάποιου άλλου, να θεωρήσει ότι η δική του άποψη είναι μία από πολλές άλλες πιθανές απόψεις. Δεν πρόκειται για εγωισμό, για υπερτροφία του Εγώ, αλλά για μια γνωστική αδυναμία του νηπίου, μια ασύνειδη τάση να μεταφράζει τα πάντα με βάση τα προσωπικά του βιώματα. Κέντρο του κόσμου για το νήπιο είναι ο εαυτός του.
Ο εγωκεντρικός χαρακτήρας της σκέψης του νηπίου είναι εμφανής π.χ. στο γεγονός ότι, ενώ το παιδί παραδέχεται ότι ο Γιώργος είναι αδελφός του, δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι και ο Γιώργος έχει αδερφό.
Ενήλικας: "Έχεις αδερφό;"
Παιδί: "Ναι, έχω αδερφό".
Ενήλικας: "Πώς τον λένε τον αδερφό σου;"
Παιδί: "Γιώργο".
Ενήλικας: "Ο Γιώργος έχει αδελφό;"
Παιδί: "Όχι, δεν έχει αδερφό. Εγώ έχω τον Γιώργο αδερφό".
Ή ενώ μπορεί να δείξει το δεξί του χέρι, δεν μπορεί να μας δείξει το δεξί χέρι του παιδιού που στέκεται απέναντί του.
Διακρίνουμε δύο είδη εγωκεντρισμού:
α) Τον άμεσο εγωκεντρισμό, που είναι η ανεξέλεγκτη υπαγωγή των αντικειμενικών φαινομένων στις προθέσεις και τις επιδιώξεις του παιδιού. Τυπικά παραδείγματα άμεσου εγωκεντρισμού είναι:
- "Τα σύννεφα έρχονται, γιατί θέλουν να παίξουν μαζί μου. Φεύγουν, γιατί κουράστηκαν".
- "Το φεγγάρι βγαίνει κάθε βράδυ στον ουρανό να με δει και να μου χαμογελάσει".
- "Τα σκαλιά είναι απαίσια, με χτύπησαν"
- "Έχει σκοτάδι τη νύχτα, για να κοιμάμαι".
β) Τον έμμεσο εγωκεντρισμό, που συνίσταται στην ερμηνεία των φαινομένων κατ' αναλογία προς τα προσωπικά βιώματα. Μορφές έμμεσου εγωκεντρισμού είναι ο ανιμισμός (εμψύχωση των αψύχων) και ο ανθρωπομορφισμός (απόδοση ανθρώπινων ιδιοτήτων στα άψυχα). Τυπικά παραδείγματα έμμεσου εγωκεντρισμού είναι:
- "Ο αέρας σπάει τα δέντρα, γιατί είναι θυμωμένος και κακός"
- "Η κούκλα πεινάει, πρέπει να την ταΐσω".
Ο εγωκεντρισμός με την πάροδο της ηλικίας και κάτω από την πίεση των κοινών κοινωνικών εμπειριών, υποχωρεί. Τη θέση της ανεξέλεγκτης υποκειμενικότητας και της μαγικής ερμηνείας του κόσμου θα πάρει ο αντικειμενικός ρεαλισμός. Η μετάβαση αυτή γίνεται βαθμιαία. Το νήπιο βρίσκεται ακόμη στην αρχή της διαδικασίας αυτής. Είναι πιο κοντά, θα λέγαμε, στο "φροϋδικό ασυνείδητο", παρά στο "κοινωνικοποιημένο Υπερεγώ".
Δ) Η σκέψη του νηπίου επικεντρώνεται σε ένα μόνο χαρακτηριστικό κάθε φορά.
Η σκέψη του νηπίου προσκολλάται κάθε φορά σε ένα μόνο χαρακτηριστικό του προβλήματος και αγνοεί άλλα σημαντικά. Η προσοχή του συγκεντρώνεται σε ένα μόνο στοιχείο, σε μία μόνο πλευρά του προβλήματος, και δεν συνυπολογίζει άλλες ουσιώδεις. Το χαρακτηριστικό το οποίο αιχμαλωτίζει την προσοχή το παιδιού είναι συνήθως ένα περίοπτο αντιληπτικό στοιχείο, που στιγμιαία κυριάρχησε στην αντίληψη του παιδιού. Η μονοσήμαντη αυτή αντιμετώπιση της πραγματικότητας οδηγεί, όπως είναι φυσικό, σε αντιφάσεις και ασυνέπειες.
Το νήπιο κατά την ορολογία του Piaget, δεν μπορεί να "αποκεντρωθεί" (decenter), να μην εστιάζει σε ένα μοναδικό στοιχείο, να συνυπολογίζει πολλές διαστάσεις συγχρόνως και να εξετάζει την αλληλεπίδρασή τους.
Συναφές προς το φαινόμενο της επικέντρωσης είναι και το ότι το νήπιο αντιλαμβάνεται τα συμβαίνοντα μόνο σε στατικές καταστάσεις, σε διαδοχικές σαφώς διαχωρισμένες καταστάσεις, και όχι σε αλληλένδετους μετασχηματισμούς. Δεν έχει την εσωτερική ευελιξία να βασίσει τη σκέψη του στις αλλαγές, αλλά μόνο στο αποτέλεσμα. Δεν μπορεί να συνδέει τις διαδοχικές φάσεις σε ένα όλο με συνοχή. Να συλλάβει ταυτόχρονα, σε μία εσωτερική επιτομή, μια πλήρη σειρά διαδοχικών συμβάντων. Τα βλέπει σαν κινηματογραφική ταινία σε βραδεία κίνηση που κάθε σκηνή εμφανίζεται ως ξεχωριστή φωτογραφία. Δεν μπορεί να αναπαραστήσει ένα σύνθετο γεγονός ή αντικείμενο, συσχετίζοντας τα μέρη του με το όλο. Άλλοτε συγκεντρώνει την προσοχή του σε επιμέρους στατικά στοιχεία και άλλοτε αντιμετωπίζει το γεγονός σαν ένα αδιαφοροποίητο σύνολο. Η γνωστική αυτή αδυναμία του νηπίου λέγεται συγκρητισμός.
Ε) Η σκέψη του νηπίου δεν έχει αναστρεψιμότητα
Οι νοητικές ενέργειες των μεγαλύτερων παιδιών και των ενηλίκων μπορούν να κινούνται αμφιδρομικώς. Το παιδί της σχολικής ηλικίας π.χ., ενώ ακολουθεί μία σειρά νοητικών μετασχηματισμών, μπορεί, σε οποιαδήποτε στιγμή της διαδικασίας, να ακολουθήσει την αντίστροφη πορεία και να επανέλθει στο αρχικό σημείο, στο σημείο εκκίνησης. Μπορεί να αναπαριστά το "ξεδίπλωμα" μιας σειράς νοητικών ενεργειών, να παρακολουθεί τα προηγηθέντα στάδια μιας αλυσίδας σκέψεων και να την επανεξετάζει.
Το νήπιο όμως δεν έχει ακόμη αποκτήσει αμφιδρομικότητα στη σκέψη. Δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι κάθε ενέργεια έχει και την αντίθετή της, την ενέργεια που την ακυρώνει, ότι κάθε ενέργεια εξισορροπείται από μια άλλη. Οι νοητικές του πράξεις δεν έχουν αναστρεψιμότητα, κατά την ορολογία του Piaget.
Η πρώτη εμφάνιση της αναστρεψιμότητας των συλλογισμών αρχίζει περί το τέλος της προσχολικής ηλικίας, στο 6ο έτος, και η κατάκτησή της αποτελεί σημαντικό αριθμό στη νοητική ανάπτυξη του παιδιού.
(Από το βιβλίο του Ι. Ν. Παρασκευόπουλου: ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ: ψυχολογική θεώρηση της πορείας της ζωής από τη σύλληψη ως την ενηλικίωση, τ. 2. Προσχολική Ηλικία, σελ. 34-41)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σχόλια: