ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ

Α.Α. ΓΙΑΝΝΙΚΟΠΟΥΛΟΥ

Η ΓΡΑΠΤΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

         Α. Α. Γιαννικοπούλου (2001), ‘Η γραπτή γλώσσα στο νηπιαγωγείο’, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 

Αν τα παιδιά κατανοήσουν τη λειτουργία της γραπτής γλώσσας, θα ανακαλύψουν και τα κίνητρα για την εκμάθησή της. (21)

Η φιλοσοφία της νέας προσέγγισης του γραμματισμού ορίζει ως κύριο υπεύθυνο το ίδιο το παιδί. Δεν υπάρχουν συγκεκριμένες ώρες, ορισμένοι τρόποι, αυστηρά καθορισμένη διαδικασία, κατάλληλο υλικό για να δει και να επεξεργασθεί, προκειμένου να κατακτήσει το παιδί το γραπτό λόγο. Το νήπιο μέσα από γεγονότα με νόημα και περιεχόμενο, έρχεται σε επαφή με το γραπτό λόγο, ενώ ο ενήλικας, γονιός ή δάσκαλος, επιβραβεύει, διευκρινίζει και ενθαρρύνει κάθε ενασχόληση μαζί του. (23)

Ανάγνωση = εννοούμε ταυτόχρονα την αποκωδικοποίηση των γραπτών μηνυμάτων αλλά και την κατανόησή τους. Έτσι ο άνθρωπος που διαβάζει μεταφράζει τα σημεία του γραπτού λόγου σε φωνούμενο λόγο και συγχρόνως κατανοεί το νόημα  όσων λέει. (38)

Η ανάγνωση δεν βασίζεται αποκλειστικά  σε οπτικές πληροφορίες. Οι μη οπτικές πληροφορίες, όπως για παράδειγμα, μια κάποια εξοικείωση με το θέμα ή η γνώση το προφορικού λόγου, είναι εξίσου απαραίτητες  με το γραπτό, οπτικό μήνυμα. Μάλιστα, η μεταξύ τους σχέση είναι αντιστρόφως ανάλογη. Όσο περισσότερες μη οπτικές πληροφορίες κατέχει ο αναγνώστης, τόσο λιγότερες οπτικές χρειάζεται. Και το αντίστροφο: όσο λιγότερες μη οπτικές πληροφορίες κατέχει, τόσο περισσότερες οπτικές χρειάζεται.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο επαρκής αναγνώστης αποκωδικοποιεί ένα μέρος μόνο από τα τυπωμένα στοιχεία, ενώ τα υπόλοιπα τα εικάζει από τα συμφραζόμενα.

Καθώς το παιδί προσπαθεί να διαβάσει ένα κείμενο, με άλλα λόγια να κατανοήσει τι «λέει» κάτι που το ενδιαφέρει, εκμεταλλεύεται το πλήθος των μη οπτικών πληροφοριών που κατέχει, μια και δεν είανι σε θέση να αποκωδικοποιήσει τη γραπτή γλώσσα. Έτσι ξεκινά από λογογραφικούς  τρόπους αναγνώρισης των λέξεων και διαβάζει, π.χ. ΙΟΝ, καθώς παρατηρεί  το πλήθος των μη λεκτικών πληροφοριών που το συνοδεύουν (χρώμα, θέση, ιδιαίτερος τρόπος  τυπώματος). Με τον καιρό όμως αρχίζει να υποψιάζεται ότι  οι λέξεις είναι τόσες πολλές, που είναι πρακτικά αδύνατον να συγκρατήσει τόσα διαφορετικά σχήματα. Συγχρόνως κατανοεί και την έννοια του γράμματος καθώς και κάποιες  γραφοφωνημικές αντιστοιχίες και προχωρά στη παρατήρηση και αποκωδικοποίηση των οπτικών δεδομένων του κειμένου. (43)

Γραφή = νοείται τόσο ο σχεδιασμός των γραμμάτων όσο και η επικοινωνία μέσω του κώδικα της γραπτής  γλώσσας. Δηλαδή, η μία παράμετρος αναφέρεται στα αναγνωρίσιμα και ευανάγνωστα γράμματα, ενώ η δεύτερη στο περιεχόμενο του μηνύματος και στον τρόπο δομής του.

Η σχεδόν καθημερινή φωνολογική εξάσκηση των παιδιών, η καλλιέργεια, με κάθε μέσο και σε κάθε ευκαιρία, του προφορικού λόγου και κυρίως η ανάγνωση εικονογραφημένων παιδικών βιβλίων στα παιδιά εμπλουτίζουν τις γνώσεις τους και τις εμπειρίες τους και σε θέματα αλφαβητισμού.(25)

Η αναδυόμενη ικανότητα γραφής και ανάγνωσης  και ο φυσικός, αβίαστος τρόπος με τον οποίο  αυτή κατακτάται ανοίγουν το δρόμο στη δομητική προσέγγιση του γραμματισμού στη σχολική τάξη. (31)

αναδυόμενη ικανότητα γραφής και ανάγνωσης: ο όρος αυτός αναφέρεται  στην πορεία του νέου ανθρώπου  μέχρι και την εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής σε όλη την περίοδο που προηγείται έως ότου το παιδί μάθει συμβατική ανάγνωση και γραφή. Χρονικά συμπίπτει με την περίοδο ανάμεσα στη γέννηση  και μέχρι τις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, οπότε τα παιδιά διαβάζουν με τη συμβατική έννοια του όρου. Ανάμεσα στα συνήθη δείγματα του πρώιμου γραμματισμού συγκαταλέγονται το ξαναδιάβασμα ενός γνωστού βιβλίου, η ανάγνωση του περιβάλλοντος γραπτού λόγου, το παιδικό γράψιμο.

(Συγγενείς όροι: προαναγνωστικές δεξιότητες, αναγνωστική ετοιμότητα, αναδυόμενη γραφή και ανάγνωση, ή πρώιμος αλφαβητισμός).

Τα άτομα εκείνα που έχουν πλούσιες αναγνωστικές εμπειρίες αναπτύσσουν την ικανότητα να κατανοούν και να αφομοιώνουν καλύτερα ό,τι  καινούργιο τους προσφέρει το εκπαιδευτικό σύστημα.³⁵   

Η κατάκτηση του γραμματισμού στο νηπιαγωγείο συνίσταται κυρίως στα εξής :

Ø      Σε μια ευέλικτη οργάνωση της τάξης

Ø      Στην είσοδο του καλού βιβλίου στο σχολείο

Ø      Στην έμφαση στο πρώιμο γράψιμο

Ø      Στην τοποθέτηση του μαθητή στο κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας: «τα παιδιά δεν μπορούν να διδαχθούν να διαβάζουν. Καθήκον του διδάσκοντος  δεν είναι να διδάξει τα παιδιά να διαβάζουν αλλά να τα διευκολύνει να μάθουν να διαβάζουν».

Ø      Στην ενασχόληση με το γραπτό λόγο μέσα από δραστηριότητες με εμφανή σκοπό και πραγματικό αποδέκτη.

Οι νηπιαγωγοί θα «μάθουν» στα παιδιά γράμματα, θα διδάξουν κανόνες αποκωδικοποίησης, θα προσφέρουν εξάσκηση σε γραφοφωνημικές αντιστοιχίες. Όμως όλη αυτή η δουλειά θα γίνει μέσα από δραστηριότητες καθημερινές και κατανοητές όπως η καταγραφή των λόγων του παιδιού, η ανάγνωση ιστοριών, τα λεκτικά παιχνίδια, κ.α.^36-37

Στάδια εξέλιξης της γραφής

(σελ. 45-48)

Ø      Μουντζούρωμα: από τον πρώτο χρόνο το παιδί επιδίδεται σε ένα χωρίς όρια και κανόνες μουτζούρωμα

Ø      Συντονισμένο μουντζούρωμα: το παιδί αποκτώντας έλεγχο του χεριού και του ματιού του, έχει την ευχέρεια να φτιάχνει συνειδητά και επανειλημμένα γραμμές, κύκλους, ζιγκ ζαγκ.

(οι δύο αυτές φάσεις αποτελούν μία εντελώς πρώιμη γραφή, αφού το παιδί δε διακρίνει ακόμη ανάμεσα σε γραφή και ζωγραφική και δεν προσδίδει κανένα περιεχόμενο στα σχέδιά του. Γραφή και ζωγραφική μοιάζουν πολύ. Ξεκινούν από την ανάγκη του παιδιού όχι τόσο να εκφρασθεί όσο να αφήσει τα σημάδια του πάνω στο χαρτί. Γι’ αυτό δεν έχουν αποδέκτη, δε χρειάζονται επεξήγηση και ούτε ενδιαφέρουν το νήπιο όταν η ενέργειά του έχει πλέον ολοκληρωθεί).

Ø      Διαχωρισμός ζωγραφικής και γραφήματος: αρχίζει να διαχωρίζει τη ζωγραφική από το γράψιμο και, αφού πλέον συνειδητοποιήσει ότι τα γραπτά σύμβολα σημαίνουν κάτι, διαβάζει τα «γραπτά» του.

Ø      Γράψιμο ψεύτικων και μη γραμμάτων : συνήθως το όνομά του αποτελεί την πρώτη πηγή άντλησης γραμμάτων, αφού το παιδί αρχίζει να γράφει γράμματα του ονόματός του. Αργότερα γράμματα από τα ονόματα αγαπημένων προσώπων, φίλων και συγγενών εμφανίζονται στο παιδικό γραπτό, ενώ στη συνέχεια, καθώς το παιδί παρατηρεί τα γραπτά μηνύματα γύρω του, και κάποια από τα υπόλοιπα γράμματα βρίσκουν τη θέση τους στα γραπτά του.

Ø      Η αρχή της ελάχιστης ποσότητας: σύνολο τριών γραμμάτων και άνω γραμμένα σε γραμμική διάταξη, για τα μικρά παιδιά  που ακόμη δεν ξέρουν να γράφουν και να διαβάζουν, σίγουρα «λένε κάτι». Συνδυασμοί δύο γραμμάτων τους δημιουργούν αμφιβολίες, ενώ ένα γράμμα είναι ανεπαρκές για να «γράψει» μια λέξη. Σεβαστή γίνεται και η αρχή της ποιοτικής εσωτερικής διαφοροποίησης, σύμφωνα με την οποία τα παιδιά υποστηρίζουν ότι ακόμη και το σύνολο τριών γραμμάτων δε λέει τίποτε αν αυτά δεν είναι διαφορετικά μεταξύ τους.

Ø      Ονοματικός ρεαλισμός: τα παιδιά συνειδητοποιούν ότι ίδιες σειρές γραμμάτων διαβάζονται ίδια και προσπαθούν να ανακαλύψουν τους νόμους που ρυθμίζουν το ποσόν και το ποιόν των γραμμάτων στη λέξη. Τα παιδιά θεωρούν τις λέξεις άρρηκτα συνδεδεμένες με τα αντικείμενα αναφοράς, σε βαθμό που να τις θεωρούν ιδιότητα του αντικειμένου, όπως το μέγεθος ή το σχήμα (ονοματικός ρεαλισμός = nominal realism). Για το λόγο αυτό καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι χρειάζονται περισσότερα γράμματα για να γραφεί το μεγαλύτερο σε μέγεθος ή σε ηλικία σημαινόμενο, το σπουδαιότερο πρόσωπο ή το σύνολο των ομοειδών αντικειμένων (π.χ. η λέξη λαγουδάκι είναι μικρότερη από τη λέξη λαγός).

Ø      Συλλαβική  υπόθεση: αφού η εμπειρία ελέγξει ως ανυπόστατες τις προηγούμενες εικασίες, τα παιδιά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται τη φωνητική φύση της γραπτής γλώσσας.  Αρχίζοντας συνήθως από την παρατήρηση των γραμμάτων του ονόματός τους, φθάνουν στη συλλαβική υπόθεση δηλαδή χοντρικά ένα γράμμα για κάθε συλλαβή.

Ø      Συλλαβο-αλφαβητική υπόθεση: παράλληλα με τα γράμματα που αντιπροσωπεύουν ολόκληρες συλλαβές, υπάρχουν και γράμματα για μικρότερες μονάδες, τα φωνήματα.

Ø      Αλφαβητική υπόθεση: επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν ένα γράμμα για κάθε φώνημα και αυτό το στάδιο αποτελεί σημαντική κατάκτηση για την εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής.

Οι απόψεις των παιδιών για την ανάγνωση επηρεάζονται από τη στάση του νηπιαγωγείου. Όταν το σχολείο ενθαρρύνει (και πρέπει να ενθαρρύνει) την επικοινωνιακή φύση της γραπτής γλώσσας και ενθαρρύνει την ενασχόληση με τη γραφή και την ανάγνωση μέσα από  δραστηριότητες που έχουν νόημα για τα παιδιά, εκείνα ταυτίζουν την ανάγνωση με την κατανόηση των γραπτών κειμένων και θεωρούν τη χρήση του γραπτού λόγου ως μέσου επικοινωνίας και ψυχαγωγίας.

Οι νηπιαγωγοί και οι δάσκαλοι που δε στρέφουν την προσοχή τους μόνο στην απόκτηση δεξιοτήτων, αλλά υπογραμμίζουν διαρκώς τη συμβολή της γραπτής γλώσσας στην επικοινωνία δίνουν  στα παιδιά την ευκαιρία να εμπλακούν στη μαθησιακή διαδικασία ναι να αποκτήσουν την ευθύνη της μόρφωσής τους.

Αν στο νηπιαγωγείο τα παιδιά πρέπει να συνειδητοποιήσουν ένα μόνο χαρακτηριστικό  της γραπτής γλώσσας, αυτό αναντίρρητα είναι ο επικοινωνιακός της χαρακτήρας.

Πώς επιτυγχάνει η νηπιαγωγός  την ανάδειξη της επικοινωνιακής διάστασης της γραπτής γλώσσας;

Να υπάρχουν γραπτά μηνύματα παντού καθώς έτσι το παιδί αντιλαμβάνεται τις διαφορετικές λειτουργίες του γραπτού λόγου. Έτσι,

ο γραπτός λόγος μας υπενθυμίζει τι πρέπει να κάνει κάποιος. Π.χ.:

• Ο Πίνακας καθηκόντων
• Οι οδηγίες χρήσης του κασετοφώνου

Ο γραπτός λόγος πληροφορεί. Π.χ.:

• οι συνταγές μαγειρικής, και
• ο πίνακας ανακοινώσεων

Επίσης:

• το αρχείο δανεισμού της βιβλιοθήκης,
• η υπογραφή των παιδικών έργων
• οι ευχετήριες κάρτες, κ.α.

ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΛΩΣΣΑΣ

Ακρόαση Ομιλία Ανάγνωση Γραφή	Αποτελούν παραμέτρους του ίδιου φαινομένου γι’ αυτό και καλλιεργούνται παράλληλα. Για το λόγο αυτό και η σχετική προσέγγιση έγινε γνωστή με το περιγραφικό όνομα θεωρία της ολικής γλώσσας (whole language).
Φωνολογία Μορφολογία Σύνταξη Σημασιολογία

Ένα πλούσιο αναγνωστικό περιβάλλον είναι απαραίτητο και περιλαμβάνει:

• Αφίσες παιχνιδοτόπων ή θεατρικών παραστάσεων
• Ημερολόγια
• Πίνακες ανακοινώσεων
• Εφημερίδες
• Περιοδικά
• Παλιοί τηλεφωνικοί κατάλογοι
• Ληγμένοι λογαριασμοί
• Απαγορευτικές πινακίδες
• Άδεια κουτιά συσκευασιών
• Βιβλία

Μάλιστα η αξία του πλούσιου αναγνωστικού περιβάλλοντος διαφαίνεται και από την ορολογία που συνηθίζεται να χρησιμοποιείται στην αγγλική βιβλιογραφία, όπου γίνεται λόγος για βάπτισμα, βύθιση (immersion of print) του παιδιού στο γραπτό λόγο, αφού κάτι τέτοιο φαίνεται να είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την απόκτηση της ικανότητας της ανάγνωσης και της γραφής. Η εξοικείωση γεννά εμπειρίες και η δημιουργία του κατάλληλου περιβάλλοντος αποτελεί βασικό μέλημα της νηπιαγωγού.

Ανάμεσα στα κυριότερα στοιχεία ενός λειτουργικού, αναγνωστικού περιβάλλοντος συγκαταλέγονται:

• Ασφάλεια: όταν το παιδί δεν αισθάνεται ασφάλεια, αγάπη και αποδοχή, κανένα περιβάλλον δεν μπορεί να το βοηθήσει ακόμα και γλωσσικά.
• Πλούτος, ποικιλία
• Ενδιαφέρον για τα παιδιά
• Περίοπτη θέση και κυρίως να κρέμονται στο ύψος των ματιών των παιδιών.
• Ενασχόληση με το έντυπο υλικό
• Καθοδήγηση ενηλίκου

Τι ονομάζουμε «αναγνωστικό γεγονός»;

Χρησιμοποιούμε τον όρο «αναγνωστικό γεγονός» σε κάθε περίπτωση που ένα ή περισσότερα πρόσωπα εμπλέκονται σε κάποια δραστηριότητα που με οποιοδήποτε τρόπο χρησιμοποιεί γραπτό κείμενο. Αναγνωστικό γεγονός είναι η μοναχική ανάγνωση ενός βιβλίου, το ξεφύλλισμα ενός λεξικού αλλά και η παρασκευή ενός φαγητού που προϋποθέτει τη χρήση μαγειρικής συνταγής, η έκδοση ενός αεροπορικού εισιτηρίου, η συμπλήρωση του ΠΡΟ-ΠΟ, η υπογραφή μιας επιταγής, η παρακολούθηση μιας κινηματογραφικής ταινίας με υπότιτλους ή ακόμη η προσέλευση στην κάλπη για την ανάδειξη νέας βουλής.

Χρέος της νηπιαγωγού είναι να αναδεικνύει κάθε φορά  τις αναγνωστικές διαστάσεις  των συμβάντων και να ευαισθητοποιεί τα νήπια στην παρακολούθησή τους.  Πρέπει να παρέχει στα παιδιά δυνατότητες συλλογικής ανάγνωσης και γραφής. Η γλώσσα είναι επικοινωνία και τα παιδιά θα το αντιληφθούν  καλύτερα αν συνεργάζονται στην κωδικοποίηση και αποκωδικοποίηση της γραπτής γλώσσας.

Το σημαντικότερο ίσως στοιχείο των αναγνωστικών γεγονότων είναι η αυθεντικότητά τους. Τα παιδιά μαθαίνουν καλύτερα αν εμπλέκονται σε αυθεντικά αναγνωστικά γεγονότα. Ιδιαίτερο βάρος δίνεται σε συνηθισμένες καθημερινές δραστηριότητες που, ενώ δεν έχουν σχεδιαστεί για να διδάξουν ανάγνωση και γραφή, προσφέρουν πλήθος  αναγνωστικών εμπειριών.

Ικανότητες που επιδιώκεται να αναπτυχθούν	Θεμελιώδεις έννοιες
Να διηγούνται και να αφηγούνται	Διάσταση  (χρόνος)
Να περιγράφουν
Να εξηγούν και να ερμηνεύουν
Να συμμετέχουν σε συζητήσεις, να χρησιμοποιούν επιχειρηματολογία
Να βελτιώνουν και να εμπλουτίζουν τον προφορικό λόγο
Να αποκτήσουν φωνολογική επίγνωση
Να αναγνωρίσουν βασικές εκδοχές γραπτού λόγου με βάση τα εξωτερικά τυπογραφικά  χαρ/κά και το περιεχόμενο Να συνειδητοποιήσουν ότι οι διάφ. εκδοχές μεταφέρουν μηνύματα με διαφ. τρόπο και χρησ/νται για διάφ. λόγους.	Επικοινωνία (πληροφορία)
Να υιοθετούν βασικές συμβάσεις ανάγνωσης του αλφαβητικού συστήματος γραφής.
Να ακούν / κατανοούν διήγηση, κανόνες παιχν. η απλά κείμενα που διαβάζονται φωναχτά.
Να διακρίνουν στο κείμενο τα διαλογικά ή μη μέρη
Να απομνημονεύουν πολύ μικρά κείμενα
Να αναγν. οικείες λέξεις στο περιβάλλον και σε κείμενα
	Αλληλεπίδραση (εξάρτηση)
Να παίρνουν πληροφορίες από διάφορες πηγές όπου λόγος και εικόνα συνυπάρχουν.
Να χρησιμοποιούν βιβλιοθήκη και να επιλέγουν  βιβλία με βάση τα ενδιαφέροντά τους και το θέμα συζήτησης.
Να εντοπίζουν τα βασικά στοιχεία του βιβλίου
Να συν/ούν ότι ο γραπτός λόγος είναι η αναπαράσταση της γλώσσας, και η εικόνα είναι η αναπαράσταση του κόσμου.
Να κατανοούν γενικά στοιχεία του γρ. και προφορικού λόγου Να συνειδητοποιήσουν σταδιακά αντιστοίχηση φωνήματος  + γράμματος
Να αναγνωρίζουν και να συγκρίνουν μορφές γραπτού λόγου και μορφές γραφής.
Να κατανοήσουν τη σημασία της γραφής ως μέσου επικοινωνίας, ανάπτυξης ιδεών, μεταφορά πληροφοριών και ως πηγής ευχαρίστησης και απόλαυσης. Και σ’ αυτό συμβάλλει η ενεργός συμμετοχή των παιδιών στη «δημιουργία» δικών τους κειμένων με υπαγόρευση στον εκπαιδευτικό.	Αλληλεπίδραση (συνεργασία) Επικοινωνία Ομοιότητα - Διαφορά
Εξελικτικά, συνειδητοποιούν ότι τα κείμενα απευθύνονται σε συγκεκριμένους κάθε φορά αναγνώστες και μαθαίνουν να τα βελτιώνουν ακούγοντας το αποτέλεσμα της διόρθωσης-υπαγόρευσης και αναθεωρώντας κατά περίπτωση τις επιλογές του λεξιλογίου ή διατύπωσης.	Μεταβολή (εξέλιξη)
Τα παιδιά πρέπει να υποστηριχθούν στην προσπάθειά τους: να κρατούν ένα στυλό διαρκείας, μία κιμωλία με τρόπο αποτελεσματικό και να μπορούν να τα χρησιμοποιούν παίρνοντας τη σωστή σωματική στάση
Να γράφουν το όνομά τους στις εργασίες τους με κεφαλαία ή και πεζά γράμματα
Να αντιγράφουν λέξεις που εξυπηρετούν λειτουργικές τους ανάγκες και ανταποκρίνονται στα ενδιαφέροντά τους
Να ενθαρρύνονται να γράφουν όπως μπορούν